Od Piłsudskiego do Obrońców Modlina. Historia pomnika w Kazuniu Nowym

Stojący już niemal 60 lat pomnik poświęcony obrońcom twierdzy Modlin w Kazuniu Nowym na stałe wpisał się w krajobraz tej miejscowości. Od wielu lat odbywają się przy nim uroczystości patriotyczne. Historii jego powstania nie znają często nawet okoliczni mieszkańcy.

Pomnik został odsłonięty 21 lipca 1957 r. Na uroczystość przybyło wiele osób w tym około pięciuset byłych obrońców Modlina wraz z dowódcą twierdzy gen. Wiktorem Thommee, dla którego na tą okazję został uszyty specjalny galowy mundur. Znaleźli się tam również przedstawiciele „ludowego” Wojska Polskiego i lokalnych władz. W czasie uroczystości wmurowano w pomnik urnę z prochami 10 poległych obrońców Modlina i złożono pod nim kwiaty. Nim jednak doszło do tego wydarzenia, o którym wieść rozeszła się po całej Polsce, inicjatorzy budowy pomnika musieli stoczyć ciężką walkę ze swoimi zwierzchnikami w wojsku, którzy byli niechętni upamiętnieniu żołnierzy z września 1939 r. Lata pięćdziesiąte były okresem, w którym ówczesne władze komunistyczne szczególnie intensywnie starały się wymazać pamięć nie tylko o wojnie 1939 r., ale również o całej międzywojennej Polsce. Dlatego też pomysł budowy pomnika-mauzoleum dla uczczenia żołnierzy poległych w obronie Modlina nie przypadł do gustu komunistom.

Historia utworzenia kazuńskiego monumentu wiąże się nieodłącznie z postacią gen. Czesława Piotrowskiego, który w kwietniu 1956 r., jeszcze w stopniu majora, objął stanowisko zastępcy do spraw liniowych dowódcy 2 Warszawskiej Ciężkiej Brygady Saperów stacjonującej w Kazuniu, (poprzedniczki dzisiejszego 2 Mazowieckiego Pułku Saperów). Po przybyciu na miejsce odkrył, że mimo dziesięciu lat które upłynęły od zakończenia wojny, wciąż na terenie jednostki znajdują się rozrzucone mogiły poległych obrońców Modlina z września 1939 r.. Jak wspominał Na przeciwko baraku sztabowego znajdowała się ogrodzona płotkiem, zbiorowa mogiła czterech żołnierzy. Na wałach przy fosie w twierdzy były dwie pojedyncze mogiły z drewnianymi krzyżami, a na forcie VIII zachowały się również dwie mogiły: Jedna pojedyncza i druga zbiorowa – trzech żołnierzy.

W tym czasie zrodziła się w nim idea stworzenia pomnika-mauzoleum, w którym złożono by szczątki dziesięciu poległych żołnierzy. Aby można było rozpocząć prace przy pomniku należało najpierw uzyskać zgodę oficera politycznego, który zajmował się politycznym uświadomieniem żołnierzy, a de facto komunistyczną indoktrynacją. Ten odniósł się do pomysłu z duża rezerwą twierdząc, że takie przejawy patriotyzmu mogą zostać źle odebrane i sprowadzić na inicjatorów niebezpieczeństwo aresztowania. C. Piotrowski uzyskał jednak wsparcie swojego dowódcy ppłk Adama Siekierzyckiego, który przychylił się do jego wniosku.

W maju 1957 r. przystąpiono do budowy. Rozpoczęto od zbiórki kamieni z okolicy na fundamenty, jednak główna konstrukcja pochodziła z innego miejsca, jak pisze Piotrowski: Na forcie VIII pozostały jeszcze resztki cokołu z jakiegoś starego postumentu wykonanego z bloków granitowych. Podobno na postumencie tym, było ustawione popiersie Józefa Piłsudskiego, jako że w rejonie tego fortu mieścił się szkoleniowy obóz letni Szkoły Podchorążych Inżynierii z Warszawy. Tam też robiąc wykop w celu odkrycia murów fortecznych wykonanych z cegły, którą w rezultacie wzięliśmy do rozbudowy kasyna, natrafiliśmy na zasypane schody z granitowych płyt szlifowanych. Z tych właśnie płyt zostały wykonane otaczające pomnik u podstawy 3 stopnie schodów.

Nie mniejszym problemem okazało się wykonanie odlewu orła, który widnieje na szczycie pomnika. Pomoc przyszła ze strony gen. Józefa Turskiego prezesa Ligi Przyjaciół Żołnierza, dzisiejszej Ligi Obrony Kraju, który obiecał pomoc finansową i ostatecznie orzeł powstał z funduszy LPŻ. Jego też pomysłem było, aby uroczystości odsłonięcia pomnika nadać rangę wydarzenia ogólnopolskiego i zaprosić na nią dowódcę obrony Modlina gen. Wiktora Thomee i uczestników walk.

Na taki obrót sprawy nie chciał się zgodzić Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego, który strzegł, aby w wojsku nie występowały odchylenia od głównej linii ideologicznej. Piotrowski i Siekierzycki zostali wezwani do warszawskiego „domu bez kantów” przy Krakowskim Przedmieściu, gdzie GZP miał swoją siedzibę. Jak wspomina Piotrowski: Zarzucano nam samowolę i wręcz wrogą robotę. Zapytano, czy zdajemy sobie sprawę z tego kogo my gloryfikujemy i komu to służy. Jednak wydarzenia nie dało się już odwołać, informacja o uroczystościach, „poszła już w świat”, a monument był niemal gotowy.

Pomnik ten stoi w niemal niezmienionym stanie do dzisiaj. Do niedawna widniała na nim jeszcze tablica z napisem: Bohaterskim obrońcom Modlina i Kazunia poległym w walkach z faszystowskim najeźdźcą niemieckim w 1939 r.” podpisano „Społeczeństwo pow. Nowy Dwór Maz.”, „LPŻ” i „Saperzy 2 WCBSap. W 2013 r. przy okazji remontu, wymieniono ją i opatrzono nowym, bardziej aktualnym napisem: Tu spoczywają żołnierze Wojska Polskiego polegli we wrześniu 1939 r. w walkach z niemieckim najeźdźcą podczas obrony Modlina i Kazunia. Cześć ich pamięci.  Próby czasu nie przetrwał również  stalowy orzeł, który zardzewiał i został wymieniony na betonowy.

Uderzające podobieństwo pomiędzy dawnym pomnikiem Józefa Piłsudskiego(stojącym na nie istniejącym już forcie VIII w Starych Grochalach), a monumentem Obrońców Modlina sugeruje, że obelisk poświęcony marszałkowi został w całości rozebrany i przeniesiony na nowe miejsce. W późniejszym czasie gen. Piotrowski jako szef Wojsk Inżynieryjnych MON doprowadził jeszcze do utworzenia innego, bardziej znanego pomnika „Chwała Saperom” stojącego na warszawskim Powiślu.